“Czy to jest materac przeciwodleżynowy?” – to pytanie słyszę często. Nazwy brzmią podobnie, oba materace są dla dzieci, które dużo leżą, a w sklepach medycznych stoją obok siebie. Ale służą do czegoś innego. Dobrze wiedzieć, czym się różnią, zanim wybierze się jeden z nich.
Materac przeciwodleżynowy – chroni skórę
Jego głównym zadaniem jest zmniejszanie i rozkładanie nacisku na skórę, żeby ograniczyć ryzyko odleżyn.
Najczęściej spotyka się:
- materace statyczne – z pianki o odpowiednich właściwościach, która dopasowuje się do ciała i rozkłada nacisk na większej powierzchni
- materace zmiennociśnieniowe – z komorami powietrznymi, które cyklicznie się napełniają i opróżniają, zmieniając miejsca nacisku
Taki materac nie trzyma dziecka w określonej pozycji. Wręcz przeciwnie – miękkie lub ruchome podłoże sprawia, że ciało się w nie zapada, a u dziecka ze spastycznością łatwiej wtedy o asymetryczne ułożenie.
Materac pozycjonujący – trzyma ułożenie
Jego głównym zadaniem jest utrzymanie ciała w zaplanowanej pozycji: nóg, miednicy i tułowia. Chodzi o to, żeby dziecko, które samo nie zmienia pozycji, nie spędzało nocy w asymetrycznym ułożeniu sprzyjającym przemieszczeniu bioder i deformacjom.
Materac pozycjonujący wykonany na wymiar okala ciało dziecka i podpiera je na dużej powierzchni. Nie jest to jednak materac przeciwodleżynowy i nie zastępuje oceny ryzyka odleżyn.
Więcej o tym, dlaczego pozycja w nocy ma znaczenie dla bioder, piszę w artykule o biodrach wiatrakowych, a o tym, co mówią badania – w artykule o pozycjonowaniu nocnym.
A “materac ortopedyczny”?
To określenie spotyka się bardzo często, ale zwykle oznacza po prostu twardszy materac o określonych właściwościach pianki lub sprężyn. Nie pozycjonuje ciała i nie jest materacem przeciwodleżynowym w medycznym sensie. Dla dziecka z dużym napięciem mięśniowym i ryzykiem przemieszczenia bioder zwykle nie wystarcza.
Najważniejsze różnice
- cel – przeciwodleżynowy chroni skórę, pozycjonujący utrzymuje ułożenie ciała
- działanie – przeciwodleżynowy rozkłada lub zmienia nacisk, pozycjonujący podpiera i ogranicza przesuwanie się ciała
- dopasowanie – przeciwodleżynowe są zwykle standardowe, pozycjonujący może być wykonany na wymiar
- dla kogo – przeciwodleżynowy dla osób z wysokim ryzykiem odleżyn, pozycjonujący dla dzieci z ryzykiem asymetrii i przemieszczenia bioder
Który jest potrzebny
To zależy od tego, jaki problem jest najważniejszy u konkretnego dziecka.
- główny problem to skóra – np. dziecko ma już odleżyny albo bardzo wysokie ryzyko ich powstania – na pierwszym planie jest ochrona skóry
- główny problem to ułożenie – dziecko z dużym napięciem, które całą noc leży w jednej, asymetrycznej pozycji, ma ryzyko przemieszczenia bioder albo jest po operacji bioder – na pierwszym planie jest pozycjonowanie
- oba problemy naraz – np. dziecko z zaburzonym czuciem i ryzykiem przemieszczenia bioder. Wtedy rozwiązanie trzeba dobrać szczególnie starannie, wspólnie z lekarzem, fizjoterapeutą i pielęgniarką
U dzieci z zaburzonym czuciem, np. z przepukliną oponowo-rdzeniową, skóra wymaga szczególnej uwagi niezależnie od rodzaju materaca. Więcej w artykule o biodrach poza MPD.
Niezależnie od materaca
Międzynarodowe wytyczne dotyczące profilaktyki odleżyn (EPUAP, NPIAP i PPPIA, 2019) podkreślają, że podstawą są regularna zmiana pozycji i codzienna kontrola skóry. Żaden materac tego nie zastępuje.
W praktyce oznacza to:
- zmieniaj pozycję dziecka regularnie – dziecko, które nie obróci się samo, potrzebuje w tym pomocy. Zalecenia kliniczne wskazują, żeby dziecko nie pozostawało w jednej pozycji dłużej niż osiem godzin (Paleg i Livingstone, 2022)
- codziennie sprawdzaj skórę – zwłaszcza kość krzyżową, pięty, krętarze i kolana przy leżeniu na boku
- reaguj na zaczerwienienia – takie, które nie znikają po odciążeniu, trzeba zgłosić
- dbaj o suchość i temperaturę – wilgoć i przegrzewanie zwiększają ryzyko otarć
Więcej o praktycznym układaniu do snu piszę w artykule o układaniu dziecka z dużym napięciem.
Najważniejsze w skrócie
- materac przeciwodleżynowy chroni skórę, a materac pozycjonujący utrzymuje ułożenie ciała
- miękkie podłoże przeciwodleżynowe nie trzyma pozycji, a pozycjonujący nie zastępuje oceny ryzyka odleżyn
- “materac ortopedyczny” zwykle nie jest ani jednym, ani drugim
- wybór zależy od tego, co jest największym problemem u konkretnego dziecka
- regularna zmiana pozycji i kontrola skóry są potrzebne zawsze, niezależnie od materaca
Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem, pielęgniarką ani fizjoterapeutą. Dobór podłoża do spania ustala się indywidualnie, na podstawie pełnej oceny klinicznej dziecka.
Bibliografia
- European Pressure Ulcer Advisory Panel, National Pressure Injury Advisory Panel and Pan Pacific Pressure Injury Alliance. Prevention and Treatment of Pressure Ulcers/Injuries: Clinical Practice Guideline. The International Guideline. EPUAP/NPIAP/PPPIA; 2019.
- Paleg G, Livingstone R. Evidence-informed clinical perspectives on postural management for hip health in children and adults with non-ambulant cerebral palsy. Journal of Pediatric Rehabilitation Medicine. 2022;15(1):39-48.